31. De tweede golf (en het verantwoordingsvirus)

De eerst golf zit er op, maar is de tweede golf niet vele mate bedreigender? Deze komt alleen niet voort uit besmettingsgevaar, maar een veel adembenemender virus dat met name in overheidsland rondwaart: het verantwoordingsvirus. Het is de neiging wanneer er iets mis gaat je te richten op het laten zien dat het vooral niet aan jou als bestuurder lag. Of het nou om ministers of wethouders gaat, te veel van hun inspanningen lijken er op gericht dat er onder hun bewind zo min mogelijk fouten gemaakt mogen worden waar zij later (mogelijk) verantwoording over moeten afleggen. Dus belasten zij hun ambtelijk apparaat te vaak met het krampachtig voorkomen van kamervragen, raadsvragen of moties. Deze verantwoordingsdrift draait de wereld op zijn kop: zijn wij er voor de wethouder of zou de wethouder er voor ons moeten zijn? Moeten wij de minister beschermen of de minister ons? Hebben wij regels of hebben de regels ons?

Verantwoordingskramp komt voort uit een verstikkende aanname: er mag niets mis gaan. De oorzaak en gevolgen daarvan heb ik reeds besproken in een eerdere blog: https://hoedanwel.nl/2020/03/22/ontzag-en-nederigheid/. Kiezen we liever voor het uitsluiten van een kleiner meetbaar risico, of voor het beperken van desastreuse effecten, die (nu nog) minder meetbaar zijn? Naast de enorme economische ramp is er ook een sluimerende sociale ramp gaande die niet goed meetbaar is. Los van eenzaamheid en vervreemding herkent iedereen de onnodige, ongemakkelijke, neurotische situaties van het proberen je aan de regels te houden, zelfs in situaties waar er geen enkele bedreiging is voor de risicogroepen. Het is de ultieme schaduwkant van de illusie van de maakbare samenleving waarin niets mis mag gaan.

Gaat er door een te grote focus op wie de schuldvraag krijgt en de krampachtigheid die hieruit voortvloeit juist niet nóg meer mis? De schuld van dodelijke slachtoffers willen we niet op ons geweten hebben, maar hoe zit het dan met de schuld van een economische en sociale ramp die deels het gevolg is van het strenger houden aan de regels dan nodig is? Schuiven we die ramp dan weer af op het virus? Onder het mom dat wij ons nu eenmaal aan de regels moesten houden? Dat is de gemakkelijkste oplossing. De moeilijke oplossing is alle scenario’s van averechtse effecten goed in te schatten. Het is een lastige afweging. Hoe wegen we het aantal coronadoden af tegen het aantal mogelijke slachtoffers van een economische en sociale ramp? In hoeverre onderkennen we de onzekerheid van valse zekerheid, en in hoeverre durven we te kiezen voor de zekerheid van onzekerheid?

 Het streven naar maximale controle leidt vaak juist tot onleefbaarheid. Het vraagt enerzijds om het onderscheidingsvermogen om averechtse effecten goed af te wegen en anderzijds voor ogen te houden waarvoor we het doen. Minister-president van Noorwegen Stoltenberg zag dat na de Utoja-ramp heel goed in. Na de roep van het volk om de politie te bewapenen stelde hij de wedervraag: willen we optimale veiligheid of een optimaal leefbare samenleving? We hebben dus een keuze: wat wordt ons dominante verhaal? Het naleven van de regels en richtlijnen of samen op creatieve wijze het virus verslaan? Onze focus en narratief zal bepalen hoe de tweede golf ons economisch en sociaal zal raken. Het zal bepalen of mensen zich betutteld gaan voelen of lokaal zelf creatieve oplossingen mogen bedenken. De onderliggende vraag blijft: verliezen we in de zucht naar controle en een veilig en voorspelbaar leven, juist niet het échte leven?