32. Kansen voor transformatie

Dit is vooral een tijd van kansen. Ten eerste vraagt het dat we de focus richten op de mogelijkheden en dat we ons niet blijven blindstaren op de onmogelijkheden. Ten tweede, en nog veel wezenlijker, is dat we onderkennen welke basishouding er voor nodig is om deze crisis ook daadwerkelijk een kans te laten zijn. Staan we niet op een kruispunt als het gaat om onze reactie op alle dilemma’s waar we nu voor staan? Zakken we nog dieper weg in de kramp die we aan het creëren zijn of grijpen we de kans om onze ogen te openen voor het vormgeven van een nieuwe, wijzere realiteit? De Chinese schrijver Hu Fayan stelde terecht de vraag: gaan we door met zinken of leven we op in het aanzicht van de dood? Wie ooit met de dood is geconfronteerd zal herkennen dat wat écht wezenlijk ineens duidelijk wordt. Tegelijkertijd vallen dan de sluiers weg van onze illusies, die meestal gebaseerd waren op de één of andere angst. Voor velen zorgt de confrontatie met de dood (van dierbaren of een bijna-doodervaring) voor een transformatie. Loslaten revitaliseert ons leven.

Een transformatie ontstaat meestal door een onomkeerbare gebeurtenis waarin het besef doordringt dat we niet meer terug kunnen naar het oude. Dat het leven voor een niet te stoppen beweging heeft gezorgd waar we ons toe hebben te verhouden. Vaak begint een transformatie doordat we gedwongen worden om iets los te laten dat voelt als een klap in het gezicht. De klap viel dan ook niet te voorkomen, maar wel het drama van hoe we er op reageren. Hu Fayan voegde aan zijn vraag toe: een enorme klap kan mensen wakker maken, maar ook doen verdoven. Het verschil komt voort uit de basishouding van onze reactie. Is die gebaseerd op angst, bijvoorbeeld om het oude in stand te houden of de angst om het nieuwe tegen te willen houden, zelfs als de kenners zeggen dat dit helemaal niet kan. Of is deze gebaseerd op de liefde voor leven zoals het zich aandient en ontvouwt?

Vraag het de beste scenarioschrijvers: de essentie van elk drama is dat mensen vervolgens krampachtige keuzes maken die slechts half of zelfs helemaal geen passend antwoord zijn op de nieuw ontstane situatie. Beleidsmakers zijn de gezaghebbende scenarioschrijvers van onze samenleving. Hoe ze ons aansturen zal bepalen of we later op deze periode zullen terugkijken als een trauma of als een transformatie. Angst verdooft, liefde schudt ons wakker.

Een actueel voorbeeld is hoe burgemeester van Amsterdam, Femke Halsema, reageerde op een demonstatie waar teveel mensen bijeen kwamen en zij besloot om de Dam niet schoon te vegen, ondanks dat teveel mensen te dicht op elkaar stonden. Ze stond voor een keuze om de geldende norm te handhaven of te doen wat in haar ogen het beste was door in deze unieke situatie alle risico’s goed te wegen. Vanuit angst gaan we regels te star en te streng hanteren, wat onvermijdelijk leidt tot meer weerzin tegen de maatregelen, en automatisch tot sabotage of onderdrukte woede, voortkomend uit onrecht en onmacht. Te allen tijde kiezen voor 1,5 meter afstand is ook kiezen voor angst, en voor een leven waarin we voor andere wezenlijke aspecten van het leven oogkleppen opdoen.

Halsema legde het achteraf heel goed uit hoe ze dit dilemma vanuit meerdere gezichtspunten heeft bekeken en niet heeft gekozen voor de geldende norm, maar voor de meest passende praktische oplossing. Dat vergde moed en leiderschap en een goede verantwoording achteraf. Soms is loslaten beter dan handhaven, zeker als het gaat om niet altijd-en-overal werkende normen. Loslaten revitaliseert ons leven, als een boom in de herfst zijn blad loslaat om in de lente opnieuw op te kunnen bloeien. Het is helemaal niet gemakkelijk om in te gaan tegen centraal opgelegde normen die lokaal niet werken. Waarvoor hulde. Is dit niet het leiderschap vanuit liefde waar de wereld op zit te wachten?