32. Kansen voor transformatie

Dit is vooral een tijd van kansen. Ten eerste vraagt het dat we de focus richten op de mogelijkheden en dat we ons niet blijven blindstaren op de onmogelijkheden van deze crisis. Ten tweede, en nog veel wezenlijker, is dat we onderkennen welke basishouding er voor nodig is om deze crisis ook daadwerkelijk een kans te laten zijn. Staan we niet op een kruispunt als het gaat over onze reactie op alle dilemma’s waar we nu voor staan? Zakken we nog dieper weg in de kramp die we aan het creëren zijn, of grijpen we de kans aan om onze ogen te openen voor het vormgeven van een nieuwe, wijzere realiteit?

De Chinese schrijver Hu Fayan stelde terecht de vraag: gaan we door met zinken of leven we op, in het aanzicht van de dood? Wie ooit met de dood is geconfronteerd zal herkennen dat wat er écht toe doet en wezenlijk is doet ineens duidelijk wordt. Tegelijkertijd vallen dan de sluiers weg van onze illusies, die meestal gebaseerd waren op de één of andere angst. Voor velen zorgt de confrontatie met de dood (van dierbaren of een bijna-doodervaring) voor een transformatie. Een transformatie ontstaat meestal door een onomkeerbare gebeurtenis waarin het besef doordringt dat we niet meer terug kunnen naar het oude. Het leven heeft dan gezorgd voor een niet te stoppen beweging of onomkeerbaar omslagpunt waar we ons botweg toe hebben te verhouden. Het geschenk ervan is een weegschaal, om alles opnieuw te bezien en te heroverwegen.

Vaak begint een transformatie doordat we gedwongen worden om iets los te laten, en dat voelt vaak als een klap in het gezicht. De klap overkomt ons gewoon en valt meestal ook niet te voorkomen, maar het drama hoe we daar weer op reageren wel. Hu Fayan voegde aan zijn vraag toe: een enorme klap kan mensen wakker maken, maar ook doen verdoven. Het verschil komt voort uit de grondslag van onze reactie. Is die gebaseerd op angst, bijvoorbeeld om het oude in stand te houden, dan wel om het onbekende, het nieuwe tegen te willen houden?

Angst leidt onvermijdelijk tot polarisatie: een groep die zich krampachtig richt op wat er niet meer kan en een groep die zich baldadig richt op wat nog wel zou moeten kunnen. Aan de ene kant mensen die vinden dat de regels strenger en beter gehandhaafd moeten worden, en aan de andere kant weerzin, sabotage en onderdrukte woede tegen de maatregelen, voortkomend uit het onrecht en de onmacht die alle regels ook met zich meebrengen. Te allen tijde kiezen voor regels is dus ook kiezen voor angst, en voor een leven waarin we de ogen sluiten voor dingen die onvermijdelijk met leven verbonden zijn, zoals ongemak, pijn, ziekte en zelfs de dood. Het zal ons verdoven en het creëert nieuw drama.

Of is onze reactie gebaseerd op de liefde voor het leven zoals het zich aandient en ontvouwt? Het uitgangspunt kan dan bijvoorbeeld zijn: ‘life is always helping you, especially when you think it is not’. Het alternatief is wakker te worden en te zien dat deze crisis vooral ethische vraagstukken op onze weegschaal legt: Hoe gaan we om met de dood? Als de gemiddelde leeftijd van mensen die overlijdt aan corona, boven de tachtig jaar is, kunnen we aanvaarden dat het leven soms eerder eindigt dan we zouden willen? Hoe kijken we naar gezondheid? Als corona vooral mensen treft met een onderliggende slechte gezondheid en immuunsysteem, moeten we daar dan niet vol op inzetten? En moeten we niet anders omgaan met het verantwoorden door beleidsmakers? Als we hen nu vooral afrekenen op het dashboard van sterftecijfers en niet op het beantwoorden van deze ethische kwesties, dan gaan zij de huidige crisis ook benaderen als een project met doelen en regels. En niet als een kans op transformatie of als een gedegen heroverweging van wat ons het meest dierbaar en waardevol is.

Beleidsmakers zijn de gezaghebbende scenarioschrijvers van het verhaal van onze samenleving van deze tijd. Hoe ze ons aansturen zal bepalen hoe we later op deze periode zullen terugkijken: als een drama, als een trauma of als een transformatie? Vraag het de beste scenarioschrijvers: de essentie van elk goed drama is dat mensen krampachtige keuzes maken die slechts een half (of zelfs geen) antwoord zijn op de nieuw ontstane situatie. Trauma ontstaat omdat een gebeurtenis niet goed verwerkt wordt, omdat het geen plek kan krijgen vanwege de angst die te groot is geworden. En in een transformatie wordt de held altijd gedwongen om alles te heroverwegen en vanuit zijn hart radicaal nieuwe, wijze keuzes te maken. Angst verdooft, liefde schudt wakker. Waar kiezen we voor?